Nadgodziny nauczyciela w 2026 r. – kiedy należy się dodatkowe wynagrodzenie?

Czy nauczyciel, który wykonuje obowiązki dłużej niż 40 godzin w tygodniu, może żądać dodatkowego wynagrodzenia? Po uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 lutego 2025 r., sygn. III PZP 3/24, odpowiedź jest co do zasady twierdząca. Sąd Najwyższy przyjął, że „praca wykonywana przez nauczyciela ponad normy czasu pracy z art. 42 ust. 1 […] Karty Nauczyciela […] jest pracą w godzinach nadliczbowych w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy”. Nie znaczy to jednak, że każda godzina pracy ponad pensum jest nadgodziną. Kluczowe jest odróżnienie godzin ponadwymiarowych od godzin nadliczbowych.

Godziny ponadwymiarowe a nadgodziny – dwa różne pojęcia

Pensum określa, ile godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych nauczyciel ma obowiązek prowadzić w tygodniu. Godziną ponadwymiarową jest przydzielona godzina takich zajęć powyżej tego wymiaru (art. 35 Karty Nauczyciela). Nauczyciel z pensum 18 godzin, któremu przydzielono 22 godziny zajęć, ma więc 4 godziny ponadwymiarowe – ale nie oznacza to, że przepracował 4 godziny nadliczbowe. Punktem odniesienia dla nadgodzin nie jest pensum, lecz 40-godzinna tygodniowa norma czasu pracy. Sąd Najwyższy podkreślił, że praca ponadwymiarowa nie musi prowadzić do przekroczenia tej normy, a oba rodzaje wynagrodzenia pełnią różne funkcje. Zasady wynagradzania za same godziny ponadwymiarowe omawiam szerzej w artykule Godziny ponadwymiarowe nauczyciela 2026.

Ile wynosi czas pracy nauczyciela?

Zgodnie z art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień. Chodzi o godziny zegarowe, a nie lekcyjne – godzina zajęć lekcyjnych trwa co do zasady 45 minut. W tym czasie mieszczą się zajęcia prowadzone bezpośrednio z uczniami, inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, a także przygotowanie do zajęć, samokształcenie i doskonalenie zawodowe (art. 42 ust. 2 KN). Dlatego o nadgodzinach nie przesądza liczba lekcji, lecz rzeczywisty łączny czas wykonywania obowiązków w danym tygodniu.

Co rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale III PZP 3/24?

Przez lata w praktyce szkół i części orzecznictwa przeważał pogląd, że Karta Nauczyciela wyczerpująco reguluje czas pracy nauczycieli, a kodeksowe przepisy o nadgodzinach ich nie dotyczą. Sąd Najwyższy stanął na odmiennym stanowisku. Uznał, że Karta ustanawia 40-godzinną normę tygodniową, ale nie reguluje skutków jej przekroczenia, a w tym zakresie – na podstawie art. 91c ust. 1 KN – stosuje się przepisy Kodeksu pracy o pracy w godzinach nadliczbowych.

Jakie wynagrodzenie przysługuje za nadgodziny nauczyciela?

Za pracę ponad 40-godzinną normę tygodniową nauczycielowi przysługuje normalne wynagrodzenie oraz dodatek. Sąd Najwyższy wskazał, że skoro chodzi o przekroczenie normy tygodniowej, właściwy jest dodatek w wysokości 100% wynagrodzenia (art. 151¹ § 2 k.p.). Roszczenie obejmuje więc w praktyce podwójną stawkę za każdą godzinę ponad normę. SN przesądził też, że wypłacone wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe czy doraźne zastępstwa nie podlega zaliczeniu na poczet wynagrodzenia za nadgodziny. Nauczyciel, który otrzymał prawidłową zapłatę za godziny ponadwymiarowe, może więc mieć niezależnie od tego roszczenie z tytułu pracy nadliczbowej.

Nadgodziny liczy się tydzień po tygodniu

Karta Nauczyciela nie przewiduje dobowej normy czasu pracy ani okresu rozliczeniowego – ustanawia sztywną normę 40 godzin na tydzień. Sąd Najwyższy wywiódł z tego, że przekroczenie normy ocenia się w ujęciu jednotygodniowym. Szkoła nie może więc „zbilansować” tygodnia, w którym nauczyciel pracował 46 godzin, tygodniem, w którym pracował krócej. Dla nauczyciela oznacza to jednak, że ogólne twierdzenie o dużym obciążeniu w miesiącu czy semestrze nie wystarczy – trzeba wykazać, ile rzeczywiście pracował w konkretnych tygodniach.

Czy każda praca po lekcjach jest nadgodziną?

Nie. Wynagrodzenie zasadnicze nauczyciela obejmuje wszystkie obowiązki mieszczące się w 40 godzinach, a nie tylko pensum. Problem nadgodzin pojawia się dopiero wtedy, gdy łączny czas pracy w danym tygodniu przekracza tę normę. W sporze sądowym ciężar wykazania pracy ponad normę spoczywa co do zasady na nauczycielu. Znaczenie ma też to, czy praca była wykonywana na polecenie pracodawcy albo przynajmniej za jego wiedzą i akceptacją – czynności podejmowane z własnej inicjatywy, o których dyrektor nie wiedział i których nie wymagał, mogą nie zostać uznane za pracę nadliczbową.

Jak udowodnić nadgodziny nauczyciela?

Najtrudniejsza w takiej sprawie jest zwykle kwestia dowodowa. Nauczyciel powinien odtworzyć swój czas pracy tydzień po tygodniu, przypisując konkretnym dniom konkretne czynności i dowody. Znaczenie mogą mieć m.in.:

• plan zajęć, dzienniki i przydziały czynności,
• polecenia dyrektora,
• korespondencja służbowa (e-maile, wiadomości w dzienniku elektronicznym) z datą i godziną wysłania,
• dokumentacja wycieczek, konkursów, uroczystości i projektów,
• protokoły rad pedagogicznych i zebrań,
• terminy składania wymaganej dokumentacji,
• zeznania innych nauczycieli.

Znaczenie może mieć również to, czy i jak szkoła prowadziła ewidencję czasu pracy. Nie ma jednego zestawu dokumentów, który sam przesądza o liczbie nadgodzin – sposób wykazania czasu pracy zależy od rodzaju obowiązków i organizacji pracy w danej szkole.

Przykład

Nauczyciel ma pensum 18 godzin i dodatkowo 4 godziny ponadwymiarowe – razem 22 godziny lekcyjne, czyli 16,5 godziny zegarowej. W tym samym tygodniu, na polecenie dyrektora, prowadził dwudniowy wyjazd z uczniami i przygotowywał dokumentację do kontroli. Łączny, udokumentowany czas pracy wyniósł 45 godzin zegarowych. W takiej sytuacji można rozważać roszczenie o wynagrodzenie za 5 godzin nadliczbowych – normalną stawkę i 100% dodatku. Samo wykonanie godzin ponadwymiarowych takiego roszczenia jednak nie tworzy.

Wycieczki, weekendy i planowane zmiany przepisów

Czas pracy podczas wycieczek i wydarzeń szkolnych to obecnie najbardziej sporny obszar. W marcu 2026 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej przedstawiło związkom zawodowym wstępne propozycje ryczałtowego rozliczania wycieczek. Związki oceniły je negatywnie, a resort zapowiedział nową propozycję. Na dziś szczególnych przepisów w tym zakresie nie ma. Ewentualne zmiany będą działać na przyszłość – roszczenia za okresy wcześniejsze ocenia się według prawa obowiązującego w chwili wykonywania pracy.

Niezrealizowane godziny ponadwymiarowe – odrębne roszczenie

Od 1 stycznia 2026 r. obowiązuje art. 35 ust. 3e KN, zgodnie z którym nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia za przydzielone godziny ponadwymiarowe, których nie zrealizował z przyczyn go niedotyczących, jeśli był gotów do ich przeprowadzenia – np. gdy klasa wyjechała na wycieczkę albo uczeń był nieobecny na zajęciach indywidualnych. Przepis obejmuje godziny przypadające od 1 września 2025 r. To jednak inne roszczenie niż wynagrodzenie za nadgodziny i odpowiedź na jedno pytanie nie przesądza o drugim.

Termin – roszczenia się przedawniają

Roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym stały się wymagalne (art. 291 § 1 k.p.). Każdy miesiąc zwłoki oznacza więc utratę możliwości dochodzenia wynagrodzenia za najdawniejsze okresy.

Kogo dotyczy uchwała?

Uchwała dotyczy nauczycieli, do których stosuje się art. 42 Karty Nauczyciela – przede wszystkim zatrudnionych w szkołach i placówkach publicznych. Sytuację nauczycieli szkół niepublicznych trzeba ocenić odrębnie.

Podsumowanie

Godziny ponadwymiarowe i nadliczbowe to różne instytucje. Po uchwale III PZP 3/24 praca ponad 40 godzin tygodniowo jest pracą nadliczbową, za którą przysługuje normalne wynagrodzenie i 100% dodatku – niezależnie od zapłaty za godziny ponadwymiarowe. O wyniku konkretnej sprawy decyduje jednak przede wszystkim to, czy da się rzetelnie odtworzyć i udowodnić czas pracy w poszczególnych tygodniach.