Wielu nauczycieli mianowanych i dyplomowanych co roku podpisuje kolejną umowę o pracę do 31 sierpnia. Uczą tych samych przedmiotów, w podobnym wymiarze, często nikogo konkretnego nie zastępują, a mimo to przed każdymi wakacjami czekają, czy umowa zostanie przedłużona.
Karta Nauczyciela dopuszcza zatrudnienie nauczyciela mianowanego na czas określony, ale tylko w ściśle określonych sytuacjach. Decyduje nie nazwa umowy, lecz rzeczywista przyczyna, dla której szkoła zatrudnia nauczyciela terminowo. Jeżeli tej przyczyny brak, podstawę zatrudnienia można zakwestionować.
Dlaczego podstawa zatrudnienia ma znaczenie
Umowa na czas określony wygasa z upływem terminu, na który ją zawarto. Szkoła nie musi jej wypowiadać ani uzasadniać, dlaczego kolejnej nie będzie. Nauczyciel dowiaduje się o tym często dopiero pod koniec roku szkolnego.
Stosunek pracy na podstawie mianowania jest znacznie stabilniejszy. Jego rozwiązanie jest możliwe tylko w przypadkach i w trybie określonych w Karcie Nauczyciela. Różnica oznacza więc realną ochronę przed utratą pracy.
Zasada: mianowanie, gdy jest pełny etat na czas nieokreślony
Zgodnie z art. 10 ust. 5 Karty Nauczyciela stosunek pracy z nauczycielem mianowanym lub dyplomowanym nawiązuje się na podstawie mianowania, jeżeli spełnione są warunki wymienione w tym przepisie. W sporach najważniejszy jest zwykle warunek z pkt 6: muszą istnieć warunki do zatrudnienia nauczyciela w szkole w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony.
Jeżeli pełnego etatu nie ma, art. 10 ust. 6 przewiduje zatrudnienie nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w niepełnym wymiarze. Sam brak pełnego etatu nie uzasadnia więc umowy terminowej.
Wyjątek: kiedy umowa na czas określony jest dopuszczalna
Art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela pozwala zatrudnić nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego na podstawie umowy na czas określony wyłącznie w przypadku:
- potrzeby wynikającej z organizacji nauczania albo
- zastępstwa nieobecnego nauczyciela,
także w trakcie roku szkolnego. Praktyka „w naszej szkole wszyscy mają umowy na rok” takiej przyczyny nie stanowi.
Najwięcej sporów dotyczy „potrzeby wynikającej z organizacji nauczania”. Sąd Najwyższy już w wyroku z 5 września 1997 r. (sygn. I PKN 226/97) wskazał, że chodzi o okoliczności związane z funkcjonowaniem szkoły, takie jak liczba klas, liczba godzin lekcyjnych, liczba etatów czy czas nauczania poszczególnych przedmiotów. W wyroku z 2 września 1999 r. (sygn. I PKN 235/99) SN podkreślił, że skoro Karta Nauczyciela wyczerpująco określa przesłanki zawarcia umowy terminowej, jej dopuszczalność ocenia się przede wszystkim przez pryzmat tych przesłanek. W konkretnej sprawie trzeba więc zbadać rzeczywistą organizację szkoły w kolejnych latach, a nie tylko to, co wpisano do umowy.
Limit 36 miesięcy
Od 2019 r. Karta Nauczyciela zawiera dodatkowe zabezpieczenie. Zgodnie z art. 10 ust. 12 łączny okres zatrudnienia na podstawie umów terminowych zawieranych z powodu potrzeb organizacji nauczania między tą samą szkołą a nauczycielem nie może przekraczać 36 miesięcy. Wlicza się do niego kolejne umowy, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 3 miesięcy (ust. 13).
Po przekroczeniu tego okresu stosunek pracy nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego z mocy prawa przekształca się w stosunek pracy na podstawie mianowania, a jeżeli nie są spełnione określone warunki ustawowe, w umowę na czas nieokreślony (ust. 14). Dyrektor potwierdza przekształcenie na piśmie (ust. 15). Brak takiego pisma nie oznacza, że przekształcenie nie nastąpiło.
Limit nie obejmuje m.in. umów zawartych w celu zastępstwa nieobecnego nauczyciela, jeżeli rzeczywiście służą one zaspokojeniu okresowego zapotrzebowania (ust. 16). Dlatego znaczenie ma, czy umowa „na zastępstwo” faktycznie dotyczyła zastępowania konkretnej nieobecnej osoby.
Sprawdź swoją historię zatrudnienia
- Od kiedy ma Pani/Pan stopień nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego i ile umów terminowych zawarto od tego czasu?
- Czy przez ten czas uczyła Pani/uczył Pan stale tych samych przedmiotów w podobnym wymiarze?
- Jeżeli umowa była „na zastępstwo”, czy wiadomo, kogo i na jak długo Pani/Pan zastępowała(-ł)?
Jeżeli przez kolejne lata praca była stała, a szkoła nie potrafi wskazać konkretnej przyczyny zatrudnienia terminowego, podstawę zatrudnienia warto przeanalizować.
Co może zrobić nauczyciel
Pierwszym krokiem może być pisemne zwrócenie się do dyrektora o wskazanie przyczyny dalszego zatrudnienia terminowego albo o potwierdzenie przekształcenia stosunku pracy.
Jeżeli to nie przyniesie efektu, można wystąpić do sądu pracy z powództwem o ustalenie, że nauczyciel jest zatrudniony na podstawie mianowania (art. 189 k.p.c.). W praktyce zdarza się, że już samo wniesienie pozwu skłania szkołę do ponownej oceny sytuacji i zmiany podstawy zatrudnienia. Nie dzieje się tak w każdej sprawie, ale czekanie na kolejną umowę rzadko poprawia pozycję nauczyciela.
Terminy
Sytuację najlepiej wyjaśnić przed zakończeniem bieżącej umowy, a nie po informacji, że kolejnej nie będzie. Jeżeli oprócz sporu o podstawę zatrudnienia doszło do wypowiedzenia lub rozwiązania stosunku pracy, obowiązują krótkie terminy na wystąpienie do sądu pracy, w niektórych przypadkach 21 dni (art. 264 Kodeksu pracy).
Najczęstsze pytania
Czy nauczyciela mianowanego można zatrudnić na rok?
Tak, ale tylko wtedy, gdy zachodzi potrzeba wynikająca z organizacji nauczania albo zastępstwo nieobecnego nauczyciela.
Czy brak pełnego etatu pozwala zawrzeć umowę na czas określony?
Nie. W takiej sytuacji Karta Nauczyciela przewiduje umowę na czas nieokreślony w niepełnym wymiarze.
Co dzieje się po 36 miesiącach umów terminowych?
Przy umowach zawieranych z powodu organizacji nauczania stosunek pracy przekształca się z mocy prawa. Trzeba jednak sprawdzić, które umowy wliczają się do limitu.
Czy można pozwać szkołę o ustalenie zatrudnienia na podstawie mianowania?
Tak, jeżeli okoliczności sprawy to uzasadniają i nauczyciel ma interes prawny w takim ustaleniu.
Szkoła co roku zawiera z Panią/Panem umowę terminową?
Można przesłać dokumenty do wstępnej analizy. Przydadzą się:
- wszystkie umowy o pracę i aneksy od uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego,
- akt nadania stopnia awansu zawodowego,
- informacje o wymiarze zatrudnienia i przydziale godzin w kolejnych latach,
- jeżeli umowa była „na zastępstwo”, informacja, kogo dotyczyła.
Kancelaria prowadzi sprawy z zakresu prawa pracy nauczycieli w całej Polsce. Dokumenty można przesłać elektronicznie, a analiza i kontakt mogą odbyć się zdalnie, niezależnie od miejsca zamieszkania.
Stan prawny na 7 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
Kancelaria Adwokacka adw. Marcin Gębicki – Chełm